عیدی، سنوات و مرخصی: محاسبه طبق قانون کار
خلاصه
طبق قانون، عیدی و پاداش سالانه‌ی کارگران معادل ۶۰ روز آخرین مزد است و نباید از ۹۰ روز حداقل مزد روزانه بیشتر شود؛ در ۱۴۰۵ این سقف ۴۹۸٬۷۶۶٬۵۰۰ ریال است. در پایان قرارداد، به ازای هر سال سابقه یک ماه آخرین حقوق به‌عنوان مزایای پایان کار پرداخت می‌شود. مرخصی سالانه یک ماه با احتساب چهار جمعه است و ذخیره‌ی آن حداکثر ۹ روز.
عیدی و پاداش سالانه‌ی کارگران، طبق قانون مصوب ۱۳۷۰، معادل ۶۰ روز آخرین مزد برای یک سال کار است (عیدی و پاداش سالانه) و نباید از ۹۰ روز حداقل مزد روزانه‌ی قانونی بیشتر شود. با حداقل مزد روزانه‌ی ۱۴۰۵ (۵٬۵۴۱٬۸۵۰ ریال)، سقف عیدی امسال ۴۹۸٬۷۶۶٬۵۰۰ ریال و عیدی یک کارگر حداقل‌بگیر با یک سال کار ۳۳۲٬۵۱۱٬۰۰۰ ریال است. در پایان قرارداد، طبق ماده‌ی ۲۴ قانون کار، به ازای هر سال سابقه یک ماه آخرین حقوق به‌عنوان مزایای پایان کار (حق سنوات) پرداخت می‌شود. مرخصی استحقاقی سالانه هم طبق ماده‌ی ۶۴، یک ماه با احتساب چهار جمعه است.
این سه حق، برخلاف حقوق ماهانه، یکجا و معمولاً در پایان سال یا پایان همکاری پرداخت می‌شوند؛ به همین دلیل هم بیشترین اختلاف میان کارگر و کارفرما و بیشترین غافلگیری در جریان نقدی کسب‌وکار از آن‌ها می‌آید. این راهنما قاعده‌ی هر کدام را از متن قانون، با مثال عددی و ثبت حسابداری، توضیح می‌دهد. محاسبه‌ی حقوق ماهانه را در راهنمای محاسبه‌ی حقوق و دستمزد ۱۴۰۵ آورده‌ایم.
- عیدی: ۶۰ روز آخرین مزد برای یک سال کار؛ سقف ۹۰ روز حداقل مزد روزانه، یعنی ۴۹۸٬۷۶۶٬۵۰۰ ریال در ۱۴۰۵.
- کمتر از یک سال: عیدی به نسبت روزهای کار؛ سقف هر ماه یک‌دوازدهم سقف سالانه.
- سنوات: یک ماه آخرین حقوق برای هر سال سابقه، در پایان قرارداد (ماده‌ی ۲۴) یا فسخ طبق ماده‌ی ۲۷.
- مرخصی: یک ماه در سال با احتساب چهار جمعه؛ حداکثر ۹ روز قابل ذخیره؛ مانده‌ی مرخصی در پایان همکاری پرداخت می‌شود.
- پایه‌ی سنوات ۱۴۰۵: روزانه ۱۶۶٬۶۶۷ ریال، حتی برای کسی که سنواتش تسویه شده است.
عیدی کارگران در سال ۱۴۰۵ چقدر است؟
ماده‌ی واحده‌ی «قانون مربوط به تعیین عیدی و پاداش سالانه‌ی کارگران شاغل در کارگاه‌های مشمول قانون کار» همه‌ی کارفرمایان را مکلف کرده است به هر کارگر، به نسبت یک سال کار، معادل شصت روز آخرین مزد به‌عنوان عیدی و پاداش بپردازند؛ مبلغی که «نبایستی از معادل نود روز حداقل مزد روزانه قانونی تجاوز کند». دو عدد، کف و سقف عیدی را تعیین می‌کنند:
| مورد | محاسبه با ارقام ۱۴۰۵ | مبلغ (ریال) |
|---|---|---|
| عیدی کارگر حداقل‌بگیر با یک سال کار | ۶۰ × ۵٬۵۴۱٬۸۵۰ | ۳۳۲٬۵۱۱٬۰۰۰ |
| سقف قانونی عیدی | ۹۰ × ۵٬۵۴۱٬۸۵۰ | ۴۹۸٬۷۶۶٬۵۰۰ |
| سقف ماهانه (برای کار کمتر از یک سال) | یک‌دوازدهم سقف سالانه | ۴۱٬۵۶۳٬۸۷۵ |
تبصره‌ی ۲ همان قانون یک استثنای مهم دارد: در کارگاه‌هایی که طبق رویه‌ی جاری بیش از این مبالغ پرداخت می‌کنند، عرف کارگاه معتبر است. کارفرمایی که سال‌ها عیدی بالاتر از سقف داده، نمی‌تواند به استناد سقف آن را کم کند.
کارگر با مزد بالاتر: مزد روزانه‌ی یک تکنسین در ۱۴۰۵، ۱۰٬۶۶۹٬۵۴۹ ریال است. ۶۰ روز مزد او ۶۴۰٬۱۷۲٬۹۴۰ ریال می‌شود که از سقف بیشتر است؛ پس عیدی او برای یک سال کار ۴۹۸٬۷۶۶٬۵۰۰ ریال است، مگر آنکه عرف کارگاه بیشتر باشد.
کارگر با هفت ماه کار: یک کارگر حداقل‌بگیر که از مهر ۱۴۰۵ شروع به کار کرده، تا پایان سال هفت ماه کار دارد. عیدی او ۳۳۲٬۵۱۱٬۰۰۰ × ۷ ÷ ۱۲ = ۱۹۳٬۹۶۴٬۷۵۰ ریال است که از سقف هفت‌ماهه (۷ × ۴۱٬۵۶۳٬۸۷۵ = ۲۹۰٬۹۴۷٬۱۲۵ ریال) کمتر است.
عیدی کارگرانی که کمتر از یک سال کار کرده‌اند چگونه حساب می‌شود؟
طبق تبصره‌ی ۱ قانون عیدی، عیدی کسی که کمتر از یک سال در کارگاه کار کرده، «به مأخذ شصت روز مزد و به نسبت ایام کارکرد در سال» محاسبه می‌شود، و مبلغ پرداختی برای هر ماه نباید از یک‌دوازدهم سقف سالانه بیشتر شود. یعنی هم مبلغ و هم سقف، هر دو به نسبت ماه‌های کار کم می‌شوند.
این قاعده برای کارگرانی که در میانه‌ی سال جدا می‌شوند هم به کار می‌آید: عیدی کارکرد همان سال، هنگام تسویه‌حساب به نسبت روزهای کار پرداخت می‌شود و نباید تا اسفند منتظر ماند.
سنوات و مزایای پایان کار چگونه محاسبه می‌شود؟
قانون کار دو حالت را جدا کرده است:
- پایان قرارداد (ماده‌ی ۲۴): در صورت خاتمه‌ی قرارداد کار، کار معین یا مدت موقت، کارفرما مکلف است به کارگری که «یک سال یا بیشتر» کار کرده، برای هر سال سابقه، «اعم از متوالی یا متناوب» و بر اساس آخرین حقوق، معادل یک ماه حقوق به‌عنوان مزایای پایان کار بپردازد.
- فسخ به دلیل قصور کارگر (ماده‌ی ۲۷): اگر کارگر در انجام وظایف قصور کند یا آیین‌نامه‌های انضباطی را پس از تذکر کتبی نقض کند، کارفرما با نظر مثبت شورای اسلامی کار (یا انجمن صنفی در کارگاه‌های فاقد شورا) می‌تواند قرارداد را فسخ کند، و باید علاوه بر مطالبات معوق، به ازای هر سال سابقه یک ماه آخرین حقوق به‌عنوان «حق سنوات» بپردازد. اختلاف در این موارد به هیئت‌های تشخیص و حل اختلاف می‌رود.
کارگری پس از ۳ سال و ۶ ماه کار، در پایان قراردادش جدا می‌شود. آخرین حقوق ماهانه‌ی او، که در این مثال آن را مزد ثابت ۳۰ روزه در نظر می‌گیریم، ۳۲۰٬۰۸۶٬۴۷۰ ریال است. مزایای پایان کار او:
- برای ۳ سال کامل: ۳ × ۳۲۰٬۰۸۶٬۴۷۰ = ۹۶۰٬۲۵۹٬۴۱۰ ریال
- برای ۶ ماه باقی‌مانده، به نسبت: ۳۲۰٬۰۸۶٬۴۷۰ × ۶ ÷ ۱۲ = ۱۶۰٬۰۴۳٬۲۳۵ ریال
- جمع: ۱٬۱۲۰٬۳۰۲٬۶۴۵ ریال
محاسبه‌ی بخش کمتر از یک سال به نسبت، رویه‌ای رایج است؛ اینکه کدام اجزای حقوق در «آخرین حقوق» حساب شوند، اگر میان دو طرف اختلاف باشد، در مراجع حل اختلاف قانون کار تعیین می‌شود.
پایه‌ی سنوات با حق سنوات چه فرقی دارد؟
این دو اغلب با هم اشتباه گرفته می‌شوند. حق سنوات یا مزایای پایان کار، مبلغی یکجا در پایان همکاری است که در بخش بالا توضیح دادیم. پایه‌ی سنوات افزایشی روزانه در مزد است که هر سال به کارگر با سابقه اضافه می‌شود. طبق بخشنامه‌ی مزد ۱۴۰۵، به کارگرانی که یک سال سابقه دارند یا یک سال از دریافت آخرین پایه‌شان گذشته است، روزانه ۱۶۶٬۶۶۷ ریال پایه‌ی سنوات پرداخت می‌شود؛ و تبصره‌ی ۳ همان بند تصریح کرده که این پایه به کارگران تعلق می‌گیرد، «اعم از اینکه حق سنوات یا مزایای پایان کار خود را تسویه حساب کرده باشند یا خیر».
مرخصی استحقاقی چقدر است و ذخیره و بازخرید آن چه قاعده‌ای دارد؟
سه ماده‌ی قانون کار قاعده‌ی مرخصی را کامل می‌کنند:
| موضوع | قاعده | مرجع |
|---|---|---|
| میزان مرخصی سالانه | یک ماه با استفاده از مزد و با احتساب چهار جمعه؛ سایر تعطیلات جزو مرخصی نیست | ماده‌ی ۶۴ |
| کار کمتر از یک سال | مرخصی به نسبت مدت کار | ماده‌ی ۶۴ |
| ذخیره‌ی مرخصی | کارگر نمی‌تواند بیش از ۹ روز از مرخصی سالانه را ذخیره کند | ماده‌ی ۶۶ |
| پایان همکاری | مطالبات مرخصی استفاده‌نشده به کارگر، و در صورت فوت به ورثه، پرداخت می‌شود | ماده‌ی ۷۱ |
چون یک ماه مرخصی چهار جمعه را هم در بر می‌گیرد، سهم روزهای کاری آن در یک ماه ۳۰ روزه ۲۶ روز است. برای کسی که شش ماه کار کرده، مرخصی به نسبت، نصف این مقدار است.
یک کارگر حداقل‌بگیر پس از یک سال کامل جدا می‌شود و ۵ روز از مرخصی آن سال را استفاده نکرده است. طبق ماده‌ی ۷۱، این ۵ روز باید در تسویه‌حساب پرداخت شود: ۵ × ۵٬۵۴۱٬۸۵۰ = ۲۷٬۷۰۹٬۲۵۰ ریال. اگر همکاری ادامه پیدا می‌کرد، او فقط تا ۹ روز می‌توانست به سال بعد منتقل کند.
تسویه‌حساب پایان همکاری شامل چه اقلامی است؟
وقتی همکاری تمام می‌شود، همه‌ی حقوقی که در این راهنما توضیح دادیم هم‌زمان سررسید می‌شوند. فهرست زیر اقلامی است که یک برگه‌ی تسویه‌حساب کامل باید داشته باشد:
- حقوق روزهای کارکرد ماه آخر: با همه‌ی اجزای ماهانه، مثل بن و مسکن، به نسبت روزهای کار.
- عیدی کارکرد سال جاری: به نسبت روزهای کار از ابتدای سال تا روز جدایی، با سقف ماهانه‌ی یک‌دوازدهم.
- مزایای پایان کار: یک ماه آخرین حقوق برای هر سال سابقه، اگر شرایط ماده‌ی ۲۴ یا ۲۷ فراهم باشد.
- مرخصی استفاده‌نشده: روزهای ذخیره و مانده‌ی مرخصی سال جاری، طبق ماده‌ی ۷۱.
- کسورات: حق بیمه‌ی سهم کارگر و مالیات حقوق روی اقلامی که مشمول آن‌ها هستند.
- لیست بیمه‌ی ماه آخر: نام کارگر باید در لیست همان ماه با روزهای کارکرد واقعی بیاید؛ مهلت آن، طبق قانون تأمین اجتماعی، آخرین روز ماه بعد است.
مبلغ هر قلم را جدا و با مبنای محاسبه‌اش در برگه‌ی تسویه بنویسید. برگه‌ای که فقط یک عدد نهایی دارد، در صورت اختلاف قابل دفاع نیست؛ برگه‌ای که هر قلم را با ماده‌ی قانونی و روزهای کارش نشان می‌دهد، معمولاً خودش اختلاف را حل می‌کند.
اگر در طول سال ذخیره‌ی عیدی و سنوات را ماهانه گرفته باشید، بیشتر این مبالغ از قبل در حساب‌های ذخیره آماده‌اند و تسویه‌حساب فشاری ناگهانی به نقدینگی وارد نمی‌کند. بیمه‌ی ماه آخر را هم در راهنمای بیمه‌ی تأمین اجتماعی کارکنان مفصل‌تر توضیح داده‌ایم.
عیدی و سنوات را در حسابداری چگونه ذخیره کنیم؟
عیدی و سنوات در طول سال به وجود می‌آیند، ولی یکجا پرداخت می‌شوند. اگر فقط هنگام پرداخت ثبت شوند، سود ماه‌های قبل بیش از واقع و سود اسفند یا ماه تسویه کمتر از واقع نشان داده می‌شود. روش درست، ذخیره‌گیری ماهانه است: هر ماه یک‌دوازدهم برآورد سالانه به هزینه برده و در حساب ذخیره نگه داشته می‌شود.
| رویداد | بدهکار | بستانکار |
|---|---|---|
| ذخیره‌ی ماهانه‌ی عیدی (کارگر حداقل‌بگیر) | هزینه‌ی عیدی و پاداش ۲۷٬۷۰۹٬۲۵۰ | ذخیره‌ی عیدی ۲۷٬۷۰۹٬۲۵۰ |
| ذخیره‌ی ماهانه‌ی سنوات (یک‌دوازدهم حقوق ماه) | هزینه‌ی سنوات ۱۳٬۸۵۴٬۶۲۵ | ذخیره‌ی مزایای پایان خدمت ۱۳٬۸۵۴٬۶۲۵ |
| پرداخت عیدی در اسفند | ذخیره‌ی عیدی | بانک |
| پرداخت سنوات در پایان همکاری | ذخیره‌ی مزایای پایان خدمت | بانک |
ذخیره‌ی ماهانه‌ی عیدی در این جدول یک‌دوازدهم ۳۳۲٬۵۱۱٬۰۰۰ ریال و ذخیره‌ی سنوات یک‌دوازدهم ۱۶۶٬۲۵۵٬۵۰۰ ریال است. اسناد حسابداری این ذخیره‌ها را هر ماه همراه سند حقوق بزنید تا مانده‌ی حساب‌های ذخیره در دفتر کل در هر لحظه بدهی واقعی کارگاه به کارکنان را نشان دهد.
پرسش‌های پرتکرار
سقف عیدی ۱۴۰۵ چقدر است؟
قانون عیدی، سقف را ۹۰ روز حداقل مزد روزانه‌ی قانونی تعیین کرده است. با حداقل مزد روزانه‌ی ۱۴۰۵ (۵٬۵۴۱٬۸۵۰ ریال)، این سقف ۴۹۸٬۷۶۶٬۵۰۰ ریال است. اگر عرف کارگاه پرداخت بیشتر باشد، طبق تبصره‌ی ۲ همان قانون، عرف معتبر است.
عیدی کارگری که وسط سال جدا می‌شود چگونه حساب می‌شود؟
به مأخذ ۶۰ روز مزد و به نسبت روزهای کار در همان سال؛ سقف آن هم برای هر ماه یک‌دوازدهم سقف سالانه است. این مبلغ در تسویه‌حساب پرداخت می‌شود.
آیا به کسی که کمتر از یک سال کار کرده سنوات تعلق می‌گیرد؟
ماده‌ی ۲۴ قانون کار مزایای پایان کار را برای کارگری مقرر کرده که «یک سال یا بیشتر» به کار اشتغال داشته است؛ برای هر سال سابقه یک ماه آخرین حقوق.
چند روز مرخصی را می‌توان به سال بعد منتقل کرد؟
طبق ماده‌ی ۶۶ قانون کار، حداکثر ۹ روز. مرخصی استفاده‌نشده در پایان همکاری، طبق ماده‌ی ۷۱، پرداخت می‌شود.
پایه‌ی سنوات ۱۴۰۵ چقدر است و به چه کسانی تعلق می‌گیرد؟
روزانه ۱۶۶٬۶۶۷ ریال، به کارگرانی که یک سال سابقه دارند یا یک سال از آخرین پایه‌شان گذشته است، حتی اگر حق سنوات خود را تسویه کرده باشند.
منابع
- قانون مربوط به تعیین عیدی و پاداش سالانه کارگران شاغل در کارگاه‌های مشمول قانون کار (مصوب ۱۳۷۰) — مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی
- قانون کار (مصوب ۱۳۶۹) — مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی
- جدول حداقل حقوق و مزایای کارگران مشمول قانون کار در سال ۱۴۰۵ — وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی
- بخشنامه‌ی مزد سال ۱۴۰۵ و دستورالعمل‌های تبعی — وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی
