مالیات بر ارزش افزوده ۱۴۰۵: نرخ، محاسبه و اظهارنامه فصلی
خلاصه
نرخ عمومی مالیات بر ارزش افزوده در سال ۱۴۰۵، ۱۰ درصد است: ۹ درصد نرخ قانونی و یک واحد درصد به حکم قانون بودجه. فروشنده مالیات را از خریدار می‌گیرد، مالیات خریدهای مرتبط با فعالیتش را از آن کسر می‌کند و مابه‌التفاوت هر دوره‌ی سه‌ماهه را حداکثر تا پایان ماه بعد می‌پردازد. این راهنما محاسبه، مهلت‌ها، معافیت‌ها، ثبت حسابداری و جریمه‌ها را با مثال توضیح می‌دهد.
نرخ عمومی مالیات بر ارزش افزوده در سال ۱۴۰۵، ۱۰ درصد است. ماده‌ی ۷ قانون مالیات بر ارزش افزوده نرخ را ۹ درصد تعیین کرده و از سال ۱۴۰۳ به حکم قانون بودجه یک واحد درصد به آن اضافه شده است؛ سازمان امور مالیاتی اعلام کرده این نرخ در ۱۴۰۵ همچنان ۱۰ درصد است. سازوکار ساده است: فروشنده مالیات را روی فروش خود از خریدار می‌گیرد، مالیاتی را که بابت خریدهای مرتبط با فعالیتش پرداخته به‌عنوان «اعتبار مالیاتی» کسر می‌کند و مابه‌التفاوت هر دوره‌ی سه‌ماهه را حداکثر تا پایان ماه بعد از آن دوره می‌پردازد.
این راهنما همین سازوکار را قدم‌به‌قدم باز می‌کند: نرخ‌ها، مشمولان، محاسبه با مثال عددی، مهلت‌های هر فصل، معافیت‌ها، ثبت حسابداری و جریمه‌ها. صدور صورتحساب و محاسبه‌ی بدهی هر دوره امروز در سامانه مودیان انجام می‌شود؛ جزئیات آن را در راهنمای کامل سامانه مودیان و صورتحساب الکترونیکی آورده‌ایم.
- نرخ عمومی ۱۴۰۵: ۱۰ درصد (۹ درصد نرخ قانونی + یک واحد درصد به حکم قانون بودجه).
- دوره‌ی مالیاتی سه‌ماهه و منطبق بر فصل‌های سال شمسی است؛ مالیات هر فصل تا پایان ماه بعد پرداختنی است.
- مالیات خریدهای مرتبط با فعالیت، از مالیات فروش کسر می‌شود؛ مصرف‌کننده‌ی نهایی این امکان را ندارد.
- مأخذ مالیات، مبلغ صورتحساب بدون تخفیف‌های اعطایی است و تاریخ تعلق مالیات، تاریخ صدور صورتحساب است.
- تأخیر در پرداخت، جریمه‌ای معادل ۲ درصد در ماه دارد؛ کتمان یا کم‌اظهاری، دو برابر مالیات پرداخت‌نشده.
نرخ مالیات بر ارزش افزوده در سال ۱۴۰۵ چقدر است؟
نرخ عمومی مالیات و عوارض ارزش افزوده برای کالاها و خدمات مشمول در ۱۴۰۵، ۱۰ درصد است. این عدد از دو بخش ساخته شده: ۹ درصد که ماده‌ی ۷ قانون مالیات بر ارزش افزوده مصوب ۱۴۰۰ تعیین کرده، و یک واحد درصد که از سال ۱۴۰۳ به موجب قانون بودجه اضافه شد و به اعلام سازمان امور مالیاتی، سهم دولت است و برای متناسب‌سازی حقوق بازنشستگان هزینه می‌شود. همه‌ی کالاها تابع این نرخ نیستند:
| گروه | نرخ یا حکم | مرجع |
|---|---|---|
| کالاها و خدمات مشمول | ۱۰ درصد در ۱۴۰۵ (۹ + ۱) | ماده‌ی ۷ و قانون بودجه |
| محصولات دخانی، نوشابه‌ها، فرآورده‌های نفتی، فلزات گران‌بها و برخی کالاهای آسیب‌رسان | نرخ‌های ویژه | ماده‌ی ۲۶ |
| کالاها و خدمات ضروری (مثل نان، شیر، برنج، کتاب) | معاف | ماده‌ی ۹ |
| صادرات کالا و خدمات با رعایت شرایط | معاف، با استرداد مالیات نهاده‌ها | ماده‌ی ۱۰ |
از مالیات و عوارض وصولی، طبق ماده‌ی ۳۸ قانون، یک‌نهم به‌عنوان «مالیات سلامت» به وزارت بهداشت می‌رسد و باقی میان درآمد عمومی و شهرداری‌ها و دهیاری‌ها تقسیم می‌شود. این تقسیم برای فروشنده تفاوتی ایجاد نمی‌کند: او یک مبلغ واحد با نرخ ۱۰ درصد در صورتحساب می‌آورد.
مالیات بر ارزش افزوده چگونه کار می‌کند؟
مالیات بر ارزش افزوده مالیاتی بر مصرف است که در هر مرحله از زنجیره‌ی تولید و عرضه وصول می‌شود. هر فعال اقتصادی هنگام فروش، مالیات را از خریدار می‌گیرد و مالیاتی را که بابت خریدهای مرتبط با فعالیت خود پرداخته، از آن کسر می‌کند. پس هر حلقه‌ی زنجیره فقط بر ارزشی که خودش افزوده مالیات می‌دهد، و بار مالیات در انتها بر دوش مصرف‌کننده‌ی نهایی می‌ماند؛ زیرا به تصریح سازمان امور مالیاتی، مصرف‌کننده‌ی نهایی بابت مصرف شخصی خود امکان استفاده از اعتبار مالیاتی ندارد.
به همین دلیل مالیات بر ارزش افزوده برای کسب‌وکار «هزینه» نیست، بلکه پولی است که از طرف دولت از مشتری گرفته و پس از کسر اعتبار، به دولت می‌سپارد. اشتباه رایج این است که مالیات دریافتی جزو درآمد ثبت شود؛ در این صورت هم سود بیش از واقع نشان داده می‌شود و هم بدهی مالیاتی از چشم مدیر پنهان می‌ماند.
چه کسانی باید مالیات بر ارزش افزوده بگیرند؟
طبق ماده‌ی ۱۷ قانون، مؤدیان مکلف‌اند مالیات فروش را از خریدار وصول کنند و پس از کسر مالیات پرداختی، به حساب سازمان واریز کنند. اما هر فروشنده‌ای مجاز به گرفتن مالیات نیست. قانون تسهیل تکالیف مؤدیان (ماده‌ی ۴) صریحاً گفته است مؤدیانی که هنوز از سوی سازمان امور مالیاتی فراخوان نشده‌اند، مجاز به اخذ مالیات بر ارزش افزوده از خریداران نیستند؛ اگر بگیرند مشمول جریمه‌اند و باید وجه را به پرداخت‌کننده برگردانند، و مالیاتی که خودشان بابت خرید پرداخته‌اند برایشان اعتبار مالیاتی حساب نمی‌شود.
در کنار این، از ۱ دی ۱۴۰۲ همه‌ی مؤدیان حقیقی و حقوقی ملزم به صدور صورتحساب الکترونیکی در سامانه مودیان شده‌اند و خرده‌فروشی‌هایی که مستقیم به مصرف‌کننده می‌فروشند، باید از پایانه‌ی فروشگاهی هم استفاده کنند. پیش از درج مالیات در صورتحساب، وضعیت فراخوان خود را از کارپوشه‌تان در سامانه بررسی کنید.
مالیات فروش و اعتبار خرید چگونه محاسبه می‌شود؟
سه قاعده‌ی قانون، پایه‌ی هر محاسبه است. اول، مأخذ: طبق ماده‌ی ۵، مأخذ مالیات فروش ارزشی است که در صورتحساب الکترونیکی ثبت شده، و انواع تخفیف‌های اعطایی جزو مأخذ نیستند. دوم، زمان: طبق ماده‌ی ۳، تاریخ تعلق مالیات تاریخ صدور صورتحساب است، نه تاریخ دریافت پول. سوم، اعتبار: طبق ماده‌ی ۸، مالیاتی که برای خرید کالاها و خدمات مورد نیاز فعالیت اقتصادی پرداخت شده، اعتبار مالیاتی است و از مالیات فروش کسر می‌شود. در عمل، اعتبار فقط از خریدی می‌آید که فروشنده‌اش صورتحساب الکترونیکی صادر کرده باشد.
یک کارگاه تولیدی در بهار ۱۴۰۵ این معاملات را دارد (همه‌ی مبالغ به ریال):
| شرح | مبلغ بدون مالیات | مالیات ۱۰٪ |
|---|---|---|
| فروش محصول به عمده‌فروش‌ها (پس از تخفیف) | ۸۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۸۵٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| خرید مواد اولیه با صورتحساب الکترونیکی | ۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| خدمات تعمیر ماشین‌آلات با صورتحساب الکترونیکی | ۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۶٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| خرید از فروشنده‌ی فراخوان‌نشده (بدون مالیات در صورتحساب) | ۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | — |
مالیات فروش ۸۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است و اعتبار مالیاتی ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ + ۶٬۰۰۰٬۰۰۰ = ۵۶٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال. بدهی این فصل ۸۵٬۰۰۰٬۰۰۰ − ۵۶٬۰۰۰٬۰۰۰ = ۲۹٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است که باید تا پایان تیر ۱۴۰۵ پرداخت شود. خرید آخر، چون مالیاتی در آن نیامده، اعتباری هم نمی‌سازد.
دقت کنید که تخفیف باید در خود صورتحساب کسر شود تا از مأخذ مالیات خارج شود. اگر فاکتور با قیمت کامل صادر شود و تخفیف بعداً جداگانه پرداخت شود، مالیات روی مبلغ کامل محاسبه شده است.
دوره‌ی مالیاتی و مهلت پرداخت هر فصل چیست؟
طبق بند «خ» ماده‌ی ۱ قانون، دوره‌ی مالیاتی سه‌ماهه و منطبق بر فصل‌های سال شمسی است، و طبق ماده‌ی ۴، مؤدی باید حداکثر تا پایان ماه بعد از پایان هر دوره، مالیات آن دوره را پس از کسر اعتبار بپردازد. از این دو حکم، جدول زیر به دست می‌آید:
| دوره | ماه‌ها | پایان مهلت پرداخت طبق ماده‌ی ۴ |
|---|---|---|
| بهار | فروردین تا خرداد | پایان تیر |
| تابستان | تیر تا شهریور | پایان مهر |
| پاییز | مهر تا آذر | پایان دی |
| زمستان | دی تا اسفند | پایان فروردین سال بعد |
برای اعضای سامانه مودیان، بدهی هر دوره را خود سامانه از روی صورتحساب‌های فروش و خرید محاسبه می‌کند (ماده‌ی ۵ قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان). مؤدیانی که از عضویت در سامانه امتناع کرده‌اند، طبق ماده‌ی ۳۵ قانون مالیات بر ارزش افزوده باید اظهارنامه‌ی هر دوره را حداکثر تا یک ماه پس از پایان آن تسلیم کنند. وزیر امور اقتصادی و دارایی هم طبق ماده‌ی ۱۹ می‌تواند برای گروهی از مؤدیان دوره را یک یا دو ماهه کند، به شرط اعلام دست‌کم سه ماه پیش از شروع دوره.
سازمان امور مالیاتی گاهی مهلت‌های اجرایی را با اطلاعیه تمدید یا فرصت اصلاح می‌دهد؛ برای نمونه، مهلت اصلاح و ثبت خلاصه‌ی عملکرد چهار دوره‌ی سال ۱۴۰۴ تا ۲۸ تیر ۱۴۰۵ اعلام شد. برنامه‌ی پرداخت را بر مهلت قانونی بچینید و اطلاعیه‌های سازمان را از سایت آن دنبال کنید.
اگر اعتبار خرید بیشتر از مالیات فروش باشد چه می‌شود؟
این وضعیت برای کسب‌وکاری که در یک فصل خرید سنگین داشته یا صادرکننده است، عادی است. ماده‌ی ۸ قانون دو راه پیش پای مؤدی گذاشته است: مازاد اعتبار به دوره یا دوره‌های بعد منتقل می‌شود، یا اگر مؤدی درخواست کند، سازمان مکلف است حداکثر ظرف یک ماه از ثبت درخواست، مابه‌التفاوت را مسترد کند. اگر سازمان در این مهلت پرداخت نکند، طبق همان ماده خسارتی معادل ۲ درصد در ماه نسبت به مبلغ قابل استرداد و مدت تأخیر به مؤدی تعلق می‌گیرد.
صادرکنندگان وضع روشن‌تری دارند: طبق ماده‌ی ۱۰، صادرات کالا از مبادی رسمی و صادرات خدمات، با ارائه‌ی مدارک مقرر، معاف است و مالیات پرداخت‌شده بابت نهاده‌های آن مسترد می‌شود.
چه کالاها و خدماتی از مالیات بر ارزش افزوده معاف‌اند؟
فهرست اصلی معافیت‌ها در ماده‌ی ۹ قانون آمده است. نمونه‌هایی از کالاهای معاف در بند «الف» این ماده:
- محصولات کشاورزی فرآوری‌نشده، دام زنده و خوراک آن، بذر، نهال، سم و کود، و آب مصارف کشاورزی؛
- شیر، پنیر و ماست، تخم ماکیان، آرد و نان، برنج، حبوبات و سویا، روغن‌های خوراکی و شیرخشک کودک؛
- کاغذ چاپ و تحریر، دفتر تحریر، و نسخه‌های کاغذی و الکترونیکی کتاب، روزنامه و مجله؛
- شمش طلا و حواله‌های دارای پشتوانه‌ی صددرصد طلا.
بند «ب» همین ماده فهرست خدمات معاف را آورده است. معافیت عرضه‌ی یک کالا در داخل هم، به تصریح سازمان امور مالیاتی، لزوماً به معنای معاف بودن واردات همان کالا نیست.
معافیت روی اعتبار خرید هم اثر دارد. طبق تبصره‌ی ۲ ماده‌ی ۸، مؤدی‌ای که فقط کالا یا خدمت معاف عرضه می‌کند، مالیات خرید نهاده‌هایش قابل تهاتر یا استرداد نیست. اگر هم کالای معاف بفروشد و هم مشمول، طبق تبصره‌ی ۳ فقط مالیات نهاده‌های کالاهای مشمول قابل کسر است. یک استثنای مهم در تبصره‌ی ۴ آمده است: مالیات خرید ماشین‌آلات خطوط تولید، چه محصول معاف باشد چه مشمول، قابل کسر و استرداد است.
مالیات بر ارزش افزوده در دفاتر چگونه ثبت می‌شود؟
در حسابداری، مالیات فروش یک بدهی به دولت است و مالیات خرید یک طلب از آن. هر دو باید در حساب‌های جداگانه ثبت شوند تا در پایان فصل تسویه شوند. با ارقام مثال بالا، ثبت‌ها در سند حسابداری به این شکل‌اند:
| رویداد | بدهکار | بستانکار |
|---|---|---|
| فروش نسیه | حساب‌های دریافتنی ۹۳۵٬۰۰۰٬۰۰۰ | فروش ۸۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ · مالیات بر ارزش افزوده‌ی فروش ۸۵٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| خرید مواد اولیه | موجودی مواد ۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ · مالیات بر ارزش افزوده‌ی خرید ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | حساب‌های پرداختنی ۵۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| خدمات تعمیر | هزینه‌ی تعمیر ۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ · مالیات بر ارزش افزوده‌ی خرید ۶٬۰۰۰٬۰۰۰ | حساب‌های پرداختنی ۶۶٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| تسویه‌ی فصل | مالیات بر ارزش افزوده‌ی فروش ۸۵٬۰۰۰٬۰۰۰ | مالیات بر ارزش افزوده‌ی خرید ۵۶٬۰۰۰٬۰۰۰ · بانک ۲۹٬۰۰۰٬۰۰۰ |
پس از سند تسویه، مانده‌ی هر دو حساب مالیاتی در دفتر کل صفر می‌شود. اگر مانده‌ای باقی ماند، یا پرداختی جا افتاده یا ثبتی در دفاتر با صورتحساب‌های سامانه نمی‌خواند؛ همین مانده بهترین نقطه‌ی شروع تطبیق فصلی است.
در نرم‌افزار حسابداری تلفیق، تأیید فاکتور فروش سند حسابداری آن را خودکار می‌سازد و مالیات فاکتور را جدا از درآمد در حساب مالیات ثبت می‌کند، و مالیات قبض‌های خرید و هزینه‌ها هم جداگانه به‌عنوان مالیات قابل کسر ثبت می‌شود؛ یعنی سه ردیف اول جدول بالا بدون ورود دستی ساخته می‌شوند.
جریمه‌ها و اشتباه‌های پرهزینه کدام‌اند؟
قانون مالیات بر ارزش افزوده سه جریمه‌ی اصلی دارد. طبق ماده‌ی ۳۷، تأخیر در پرداخت جریمه‌ای معادل ۲ درصد در ماه نسبت به مالیات پرداخت‌نشده و مدت تأخیر دارد. طبق بند «ب» ماده‌ی ۳۶، کتمان معامله، کم‌اظهاری مالیات فروش، بیش‌اظهاری مالیات خرید یا استناد به اسناد صوری جریمه‌ای معادل دو برابر مالیات پرداخت‌نشده دارد و تکرار آن ظرف دو سال، سه برابر. طبق بند «الف» همان ماده، برای مؤدیانی که از عضویت در سامانه امتناع کرده‌اند، تسلیم‌نکردن اظهارنامه جریمه‌ای معادل ده میلیون ریال یا دو برابر مالیات پرداخت‌نشده، هر کدام بیشتر، دارد.
بیشتر این جریمه‌ها از چند اشتباه تکراری می‌آیند:
- ثبت مالیات دریافتی به‌عنوان درآمد: سود را بیش از واقع و بدهی را پنهان نشان می‌دهد.
- کسر اعتبار بدون صورتحساب الکترونیکی: خریدی که صورتحساب الکترونیکی ندارد، اعتبار نمی‌سازد و کسر آن کم‌اظهاری است.
- ثبت‌نکردن نسیه در سامانه: طبق تبصره‌ی ۱ ماده‌ی ۴، معامله‌ای که نسیه بودنش در سامانه ثبت نشده، نقدی تلقی می‌شود.
- اعمال تخفیف بیرون از صورتحساب: مالیات روی مبلغ کامل محاسبه می‌شود.
- گرفتن مالیات پیش از فراخوان: فروشنده‌ی فراخوان‌نشده مجاز به دریافت مالیات نیست و باید آن را برگرداند.
مالیات بر ارزش افزوده جدا از مالیات عملکرد سالانه است؛ مهلت‌ها و نرخ‌های آن را در راهنمای اظهارنامه‌ی مالیات عملکرد آورده‌ایم.
پرسش‌های پرتکرار
آیا نرخ ۱۰ درصد برای همه‌ی کالاها و خدمات است؟
خیر. ۱۰ درصد نرخ عمومی ۱۴۰۵ است. کالاهای ماده‌ی ۲۶، مثل محصولات دخانی، نوشابه‌ها و فرآورده‌های نفتی، نرخ ویژه دارند و کالاها و خدمات ماده‌ی ۹، مثل نان، شیر، برنج و کتاب، معاف‌اند. نرخ هر قلم را شناسه‌ی کالا یا خدمت آن در سامانه مودیان تعیین می‌کند.
اگر مالیات خرید یک فصل بیشتر از مالیات فروش باشد، چه باید کرد؟
طبق ماده‌ی ۸، مازاد اعتبار به دوره‌های بعد منتقل می‌شود. اگر درخواست استرداد ثبت کنید، سازمان باید ظرف یک ماه آن را بپردازد و در صورت تأخیر، خسارتی معادل ۲ درصد در ماه به شما تعلق می‌گیرد.
مالیات بر ارزش افزوده از چه تاریخی به فروش تعلق می‌گیرد؟
از تاریخ صدور صورتحساب (ماده‌ی ۳)، نه تاریخ دریافت وجه. فروش نسیه‌ای که امروز صورتحسابش صادر شده، مالیاتش در همین دوره حساب می‌شود، حتی اگر پول آن فصل بعد برسد.
آیا مصرف‌کننده‌ی نهایی می‌تواند مالیات پرداختی را پس بگیرد؟
خیر. به تصریح سازمان امور مالیاتی، مصرف‌کننده‌ی نهایی بابت مصرف شخصی خود امکان استفاده از اعتبار مالیاتی ندارد؛ به همین دلیل بار مالیات بر ارزش افزوده در انتهای زنجیره بر مصرف نهایی می‌ماند.
جریمه‌ی دیرکرد پرداخت چقدر است؟
طبق ماده‌ی ۳۷، دو درصد در ماه نسبت به مالیات پرداخت‌نشده، از زمان پایان مهلت تسلیم اظهارنامه یا سررسید پرداخت، هر کدام زودتر باشد. اگر تأخیر خارج از اراده‌ی مؤدی بوده، می‌تواند به هیئت حل اختلاف مالیاتی اعتراض کند و در صورت پذیرش، جریمه بخشیده می‌شود.
منابع
- قانون مالیات بر ارزش افزوده (مصوب ۱۴۰۰) — مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی
- قانون دائمی مالیات بر ارزش افزوده — نرخ‌ها و معافیت‌ها در ۱۴۰۵ — سازمان امور مالیاتی کشور
- قانون تسهیل تکالیف مؤدیان جهت اجرای قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان (مصوب ۱۴۰۲) — سازمان امور مالیاتی کشور
- قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان (مصوب ۱۳۹۸) — مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی
