بیمه تأمین اجتماعی کارکنان: نرخ‌ها، لیست بیمه و مهلت‌ها

حق بیمه‌ی تأمین اجتماعی ۳۰ درصد مزد است: طبق ماده‌ی ۲۸ قانون تأمین اجتماعی، ۷ درصد سهم بیمه‌شده، ۲۰ درصد سهم کارفرما و ۳ درصد سهم دولت. کارفرما علاوه بر این، طبق ماده‌ی ۵ قانون بیمه بیکاری، ۳ درصد مزد را به‌عنوان حق بیمه‌ی بیکاری می‌پردازد؛ پس از حقوق کارگر ۷ درصد کسر می‌شود و هزینه‌ی کارفرما ۲۳ درصد است. حق بیمه‌ی هر ماه باید همراه صورت مزد، یعنی لیست بیمه، حداکثر تا آخرین روز ماه بعد پرداخت شود (ماده‌ی ۳۹).

این راهنما برای کارفرمایان و مسئولان حقوق و دستمزد نوشته شده است: چه کسانی مشمول‌اند، حق بیمه روی چه مبلغی حساب می‌شود، لیست بیمه چه زمانی باید برسد، دیرکرد و اشتباه در لیست چه هزینه‌ای دارد و پیمانکاران چه تکلیف ویژه‌ای دارند. محاسبه‌ی کامل یک فیش حقوقی را در راهنمای محاسبه‌ی حقوق و دستمزد ۱۴۰۵ آورده‌ایم.

چه کسانی مشمول بیمه‌ی تأمین اجتماعی هستند؟

ماده‌ی ۴ قانون تأمین اجتماعی سه گروه را مشمول می‌داند: کسانی که «به هر عنوان در مقابل دریافت مزد یا حقوق کار می‌کنند»، صاحبان حرف و مشاغل آزاد، و دریافت‌کنندگان مستمری‌های بازنشستگی، ازکارافتادگی و فوت. برای کارفرما، گروه اول مهم است: هر کسی که در مقابل مزد برای او کار می‌کند، از روز اول کار مشمول بیمه است و کارفرما مکلف به پرداخت حق بیمه‌ی اوست.

مسئولیت پرداخت با کارفرماست، نه کارگر. طبق ماده‌ی ۳۶، کارفرما باید هنگام پرداخت مزد سهم بیمه‌شده را کسر کند و با سهم خود به سازمان بپردازد. اگر سهم کارگر را کسر نکند، شخصاً مسئول پرداخت آن است؛ و تأخیر یا عدم پرداخت کارفرما، تعهدات سازمان را در برابر بیمه‌شده از بین نمی‌برد.

نرخ حق بیمه چقدر است و سهم هر طرف چیست؟

سهم دولت را کارفرما نمی‌پردازد و در محاسبه‌ی لیست ماهانه‌ی کارگاه وارد نمی‌شود؛ طبق تبصره‌ی ۲ ماده‌ی ۲۸، دولت آن را یکجا از بودجه‌ی سالانه به سازمان می‌پردازد. آنچه کارفرما هر ماه واریز می‌کند، ۳۰ درصد مبنای بیمه است: ۷ درصدِ کسرشده از کارگر به‌علاوه‌ی ۲۳ درصد سهم خودش.

حق بیمه روی چه مبلغی حساب می‌شود؟

طبق بند ۵ ماده‌ی ۲ قانون، «مزد یا حقوق» در قانون تأمین اجتماعی «هر گونه وجوه و مزایای نقدی یا غیر نقدی مستمر» است که در مقابل کار به بیمه‌شده داده می‌شود. کلمه‌ی کلیدی «مستمر» است: پرداخت‌هایی که هر ماه تکرار می‌شوند، معمولاً در مبنا هستند و پرداخت‌های یک‌باره و غیرمستمر، معمولاً نه.

دو جزئیات را سازمان تأمین اجتماعی هر سال با بخشنامه تعیین می‌کند و باید از آخرین بخشنامه‌ی همان سال خوانده شود: فهرست دقیق کمک‌هزینه‌هایی که مشمول کسر حق بیمه‌اند، و سقف دستمزد مشمول کسر حق بیمه. قانون هم دو استثنا پیش‌بینی کرده است: طبق ماده‌ی ۳۵، سازمان می‌تواند برای برخی فعالیت‌ها حق بیمه را به مأخذ درآمد مقطوع وصول کند، و طبق ماده‌ی ۴۱، در کارهایی که نوع کار ایجاب کند، نسبت مزد به کل کار را تعیین و حق بیمه را به همان نسبت مطالبه کند.

لیست بیمه را تا چه زمانی باید فرستاد؟

ماده‌ی ۳۹ دو تکلیف را با یک مهلت گره زده است: کارفرما باید حق بیمه‌ی هر ماه را «حداکثر تا آخرین روز ماه بعد» بپردازد و صورت مزد بیمه‌شدگان را هم به ترتیب آیین‌نامه‌ی سازمان تسلیم کند. پس مهلت‌ها این‌طورند:

نفرستادن لیست هزینه‌ی جداگانه دارد. طبق ماده‌ی ۱۰۰، کارفرمایی که صورت مزد را تنظیم نکند یا در موعد ماده‌ی ۳۹ نفرستد، باید خسارتی معادل یک‌دوازدهم حق بیمه‌ی همان ماه بپردازد. و طبق ماده‌ی ۴۰، اگر کارفرما از ارسال لیست خودداری کند، سازمان می‌تواند حق بیمه را «رأساً» تعیین و مطالبه کند؛ یعنی کارفرما کنترل مبنای محاسبه را هم از دست می‌دهد.

اگر حق بیمه دیر پرداخت شود چه می‌شود؟

طبق ماده‌ی ۹۸، کارفرمایی که حق بیمه را در موعد نپردازد، علاوه بر اصل حق بیمه باید برای هر روز تأخیر، نیم در هزار مبلغ عقب‌افتاده خسارت تأخیر بپردازد. در کارگاه پنج‌نفره‌ی مثال بالا، ۲۰ روز تأخیر در پرداخت ۲۴۹٬۳۸۳٬۲۵۰ ریال، خسارتی حدود ۲٬۴۹۴٬۰۰۰ ریال دارد.

مطالبات سازمان قدرت اجرایی بالایی دارد. طبق ماده‌ی ۴۹ این مطالبات «ممتاز» است و طبق ماده‌ی ۵۰ در حکم اسناد لازم‌الاجرا، که مأموران اجرای خود سازمان آن را وصول می‌کنند. اگر کارفرما به میزان حق بیمه یا خسارت تعیین‌شده اعتراض دارد، طبق ماده‌ی ۴۲ باید اعتراض را ظرف ۳۰ روز از ابلاغ کتباً به سازمان بدهد؛ در غیر این صورت تشخیص سازمان قطعی می‌شود.

سازمان لیست‌ها را چگونه رسیدگی می‌کند؟

طبق ماده‌ی ۱۰۱، سازمان مکلف است لیست ارسالی را ظرف شش ماه رسیدگی کند. اگر در تعداد بیمه‌شدگان، مزد یا مدت کار اختلافی ببیند، به کارفرما ابلاغ می‌کند. کارفرما می‌تواند از هیئت‌های تشخیص رسیدگی بخواهد؛ اما اگر رأی هیئت به نفع سازمان باشد، کارفرما علاوه بر حق بیمه‌ی اختلاف، خسارتی معادل یک‌دوازدهم مابه‌التفاوت هم می‌پردازد. طبق ماده‌ی ۴۷ هم بازرسان سازمان حق دارند به کارگاه مراجعه کنند و کارفرما باید صورت مزد، دفاتر و مدارک را در اختیارشان بگذارد.

به همین دلیل، لیست بیمه باید با دفاتر حقوق و اسناد حسابداری کارگاه بخواند. اختلاف میان حقوقی که در دفاتر هزینه شده و مزدی که در لیست بیمه آمده، اولین چیزی است که در بازرسی دیده می‌شود.

پیمانکاران چه تکلیف ویژه‌ای دارند؟

ماده‌ی ۳۸ برای کارهایی که به‌صورت مقاطعه (پیمانکاری) واگذار می‌شود، تکلیف روشنی گذاشته است. کارفرمای اصلی باید در قرارداد، پیمانکار را متعهد کند که کارکنان خود و پیمانکاران فرعی را بیمه کند و کل حق بیمه را بپردازد. کارفرما هم باید ۵ درصد بهای کل کار را نگه دارد و پرداخت آن را به ارائه‌ی مفاصاحساب از سوی سازمان موکول کند.

این قاعده برای شرکت‌های ساختمانی و پیمانکاری بخشی از جریان نقدی هر پروژه است: ۵ درصد هر صورت‌وضعیت تا پایان کار و گرفتن مفاصاحساب آزاد نمی‌شود، و پیمانکاری که لیست‌های ماهانه‌اش کامل نباشد، مفاصاحساب نمی‌گیرد.

رایج‌ترین اشتباه‌ها در لیست بیمه کدام‌اند؟

بیشتر هزینه‌های بیمه‌ای کارگاه‌های کوچک از چند اشتباه تکراری می‌آیند، نه از نرخ‌ها:

1. منتظر ماندن برای پول: لیست را نمی‌فرستند چون وجه پرداخت آماده نیست. نتیجه دو خسارت جداگانه است: یک‌دوازدهم حق بیمه برای لیست (ماده‌ی ۱۰۰) و نیم در هزار روزانه برای پرداخت (ماده‌ی ۹۸). لیست را به‌موقع بفرستید، حتی اگر پرداخت چند روز عقب بیفتد.
2. مبنای ناقص: فقط مزد پایه در لیست می‌آید، در حالی که کمک‌هزینه‌ای مستمر و مشمول هم پرداخت شده است. این اختلاف در رسیدگی شش‌ماهه‌ی ماده‌ی ۱۰۱ پیدا می‌شود و با خسارت یک‌دوازدهم مابه‌التفاوت برمی‌گردد.
3. کسرنکردن سهم کارگر: کارفرمایی که برای «کمک به کارگر» ۷ درصد را کسر نمی‌کند، طبق ماده‌ی ۳۶ خودش مسئول پرداخت آن است؛ یعنی هزینه‌ی واقعی بیمه برایش به ۳۰ درصد می‌رسد.
4. جاافتادن کارگر تازه‌وارد: کسی که از وسط ماه شروع به کار کرده، برای همان ماه مشمول است. اولین لیست پس از شروع همکاری باید نام او را داشته باشد.
5. مغایرت با دفاتر: حقوقی که در دفاتر هزینه شده بیشتر از مزدی است که در لیست آمده. این مغایرت هم در بازرسی ماده‌ی ۴۷ دیده می‌شود و هم در رسیدگی مالیاتی.
6. پیمانکار بدون تعهد بیمه: قراردادی که بند بیمه و نگهداری ۵ درصد را ندارد، ریسک بدهی بیمه‌ی پیمانکار را به کارفرمای اصلی منتقل می‌کند.

حق بیمه در دفاتر چگونه ثبت می‌شود؟

سهم کارگر بخشی از حقوق ناخالص است که به‌جای پرداخت به کارگر، به حساب «بیمه‌ی پرداختنی» می‌رود. سهم کارفرما و بیمه‌ی بیکاری هزینه‌ی جداگانه‌ی کارفرماست که آن هم به همان حساب بدهی ثبت می‌شود. با پرداخت لیست تا پایان ماه بعد، مانده‌ی این حساب صفر می‌شود:

پرسش‌های پرتکرار

سهم بیمه‌ی کارگر چند درصد است؟

۷ درصد مزد. کارفرما این مبلغ را هنگام پرداخت حقوق کسر می‌کند و با سهم خود (۲۰ درصد) و بیمه‌ی بیکاری (۳ درصد) به سازمان می‌پردازد. سهم ۳ درصدی دولت را کارفرما نمی‌پردازد.

مهلت ارسال لیست بیمه تا کی است؟

طبق ماده‌ی ۳۹ قانون تأمین اجتماعی، حق بیمه‌ی هر ماه باید همراه صورت مزد حداکثر تا آخرین روز ماه بعد پرداخت و ارسال شود؛ برای نمونه، لیست فروردین تا پایان اردیبهشت.

جریمه‌ی دیرکرد پرداخت حق بیمه چقدر است؟

طبق ماده‌ی ۹۸، نیم در هزار مبلغ عقب‌افتاده برای هر روز تأخیر. نفرستادن لیست در مهلت هم طبق ماده‌ی ۱۰۰ خسارتی جداگانه معادل یک‌دوازدهم حق بیمه‌ی همان ماه دارد.

آیا عیدی و پاداش هم مشمول حق بیمه‌اند؟

مبنای حق بیمه طبق قانون، وجوه و مزایای «مستمر» است. اینکه هر پرداخت خاص مستمر محسوب شود یا نه، در بخشنامه‌های سازمان تأمین اجتماعی آمده است؛ پیش از بستن لیست، بخشنامه‌ی سال جاری را بخوانید.

پیمانکار بدون مفاصاحساب بیمه چه مشکلی پیدا می‌کند؟

طبق ماده‌ی ۳۸، کارفرمای اصلی ۵ درصد بهای کل کار را تا ارائه‌ی مفاصاحساب سازمان نگه می‌دارد. بدون مفاصاحساب، این مبلغ آزاد نمی‌شود.