چک صیادی در حسابداری: ثبت، وصول و برگشت
خلاصه
چک صیادی چکی است که دسته‌چک آن از سامانه‌ی یکپارچه‌ی صیاد بانک مرکزی صادر شده است. طبق اصلاحیه‌ی ۱۳۹۷ قانون صدور چک، صدور و انتقال چک باید در این سامانه ثبت شود، چک در وجه حامل و پشت‌نویسی ممنوع است و بانک فقط به دارنده‌ی نهایی ثبت‌شده پرداخت می‌کند. در حسابداری، چک تا وصول، سند دریافتنی یا پرداختنی است، نه وجه نقد.
چک صیادی چکی است که دسته‌چک آن از سامانه‌ی یکپارچه‌ی صدور الکترونیکی دسته‌چک (صیاد) بانک مرکزی صادر شده است. طبق «قانون اصلاح قانون صدور چک» مصوب ۱۳۹۷، بانک‌ها فقط از طریق همین سامانه و پس از اعتبارسنجی متقاضی دسته‌چک می‌دهند. همان قانون برای چک‌هایی که پس از دوره‌ی گذار دوساله صادر می‌شوند، سه قاعده گذاشته است: صدور و انتقال چک باید در سامانه‌ی صیاد ثبت شود، چک در وجه حامل و پشت‌نویسی ممنوع است، و بانک وجه چک را فقط طبق مبلغ، تاریخ و دارنده‌ی نهایی ثبت‌شده در سامانه و از طریق سامانه‌ی تسویه‌ی چک (چکاوک) می‌پردازد. چکی که مالکیتش در صیاد ثبت نشده باشد، بانک پرداخت نمی‌کند.
در حسابداری، این تغییرها یک پیام روشن دارند: چک تا روز وصول وجه نقد نیست؛ سند دریافتنی یا پرداختنی است که ممکن است وصول شود یا برگشت بخورد. این راهنما قواعد قانونی چک صیادی را توضیح می‌دهد و ثبت حسابداری هر مرحله، از دریافت و واگذاری به بانک تا وصول و برگشت، را با مثال عددی نشان می‌دهد.
- دسته‌چک فقط از طریق سامانه‌ی صیاد و پس از اعتبارسنجی صادر می‌شود.
- صدور و انتقال چک باید در صیاد ثبت شود؛ چک ثبت‌نشده را بانک پرداخت نمی‌کند.
- چک در وجه حامل و پشت‌نویسی برای چک‌های صادره پس از دوره‌ی گذار ممنوع است.
- ۲۴ ساعت پس از ثبت برگشت، صادرکننده از افتتاح حساب، کارت جدید، تسهیلات و ضمانت‌نامه محروم و وجوهش به میزان کسری مسدود می‌شود.
- در دفاتر، چک دریافتی تا وصول در اسناد دریافتنی و پس از سپردن به بانک در اسناد در جریان وصول می‌ماند.
چک صیادی چیست و چه تفاوتی با چک قدیمی دارد؟
اصلاحیه‌ی ۱۳۹۷ دو تغییر اساسی در چک ایجاد کرد. اول، دسته‌چک متمرکز شد: طبق ماده‌ی ۶ اصلاحی، بانک‌ها مکلف‌اند دسته‌چک را «صرفاً از طریق سامانه صدور یکپارچه الکترونیکی دسته چک (صیاد)» ارائه کنند؛ سامانه پیش از صدور، هویت متقاضی و نبود ممنوعیت قانونی را استعلام می‌کند و گزارش اعتباری او را می‌گیرد. دوم، مالکیت چک ثبتی شد: طبق تبصره‌ی ۱ ماده‌ی ۲۱ مکرر، برای چک‌هایی که دو سال پس از لازم‌الاجرا شدن قانون صادر می‌شوند، تسویه فقط در سامانه‌ی چکاوک و طبق مبلغ و تاریخ و در وجه دارنده‌ی نهایی ثبت‌شده در صیاد انجام می‌شود.
نتیجه‌ی عملی این است که چک دیگر یک برگ کاغذ قابل دست‌به‌دست شدن نیست. هر بار که چک از کسی به کس دیگر منتقل می‌شود، انتقال باید در سامانه ثبت شود؛ و قانون تصریح کرده که قوانین چک درباره‌ی چک‌های الکترونیکی هم لازم‌الرعایه است.
قانون درباره‌ی ثبت، انتقال و استعلام چک چه می‌گوید؟
| موضوع | حکم قانون | ماده |
|---|---|---|
| صدور دسته‌چک | فقط از طریق سامانه‌ی صیاد، پس از اعتبارسنجی | ماده‌ی ۶ اصلاحی |
| مالکیت و تسویه | تسویه فقط در چکاوک، طبق مبلغ، تاریخ و دارنده‌ی نهایی ثبت‌شده در صیاد | تبصره‌ی ۱ ماده‌ی ۲۱ مکرر |
| چک ثبت‌نشده | مشمول قانون نیست و بانک از پرداخت آن خودداری می‌کند | تبصره‌ی ۱ ماده‌ی ۲۱ مکرر |
| چک در وجه حامل و پشت‌نویسی | ممنوع؛ انتقال با ثبت در صیاد | تبصره‌ی ۱ ماده‌ی ۲۱ مکرر |
| استعلام پیش از دریافت | امکان استعلام سقف اعتبار، سابقه‌ی چک برگشتی سه سال اخیر و تعهدات تسویه‌نشده‌ی صادرکننده برای کسی که قصد دریافت چک دارد | ماده‌ی ۲۱ مکرر |
آخرین ردیف برای هر کسب‌وکاری که چک می‌گیرد مهم‌ترین ردیف است: پیش از پذیرفتن چک، قانون این امکان را داده که وضعیت صادرکننده را ببینید. پذیرفتن چک از کسی که چند چک برگشتی رفع‌سوءاثرنشده دارد، در عمل پذیرفتن یک طلب مشکوک‌الوصول است.
اگر چک برگشت بخورد چه می‌شود؟
اصلاحیه‌ی ۱۳۹۷ فرایند برگشت را کاملاً الکترونیکی کرده است:
- ثبت برگشت: اگر وجه چک پرداخت نشود، بانک به درخواست دارنده غیرقابل پرداخت بودن آن را «فوراً» در سامانه‌ی یکپارچه‌ی بانک مرکزی ثبت و گواهی عدم پرداخت با کد رهگیری صادر می‌کند (ماده‌ی ۴ اصلاحی). اگر موجودی حساب کمتر از مبلغ چک باشد، بانک موجودی را به دارنده می‌پردازد و کسری را ثبت می‌کند (ماده‌ی ۵ اصلاحی).
- محدودیت‌های صادرکننده: ۲۴ ساعت پس از ثبت، همه‌ی بانک‌ها تا رفع سوءاثر از افتتاح حساب و صدور کارت جدید، پرداخت تسهیلات، صدور ضمانت‌نامه و گشایش اعتبار اسنادی برای صاحب حساب خودداری می‌کنند و وجوه او را به میزان کسری مبلغ چک مسدود می‌کنند (ماده‌ی ۵ مکرر).
- رفع سوءاثر: با یکی از این شش راه: واریز کسری و درخواست مسدودی، ارائه‌ی لاشه‌ی چک، رضایت‌نامه‌ی رسمی دارنده، نامه‌ی مرجع قضایی یا ثبتی درباره‌ی اتمام عملیات اجرایی، حکم برائت، یا گذشت سه سال از صدور گواهی بدون طرح دعوا از سوی دارنده (تبصره‌ی ۳ ماده‌ی ۵ مکرر).
- اجرائیه: دارنده می‌تواند با گواهی عدم پرداخت از دادگاه صدور اجرائیه بخواهد، به شرط آنکه چک مشروط یا «بابت تضمین» نبوده و گواهی به دلیل دستور عدم پرداخت صادر نشده باشد؛ صادرکننده ۱۰ روز از ابلاغ اجرائیه مهلت پرداخت دارد (ماده‌ی ۲۳ اصلاحی).
چکی که در متن آن قید شده «بابت تضمین» یا وصولش منوط به شرطی شده است، طبق ماده‌ی ۲۳ اصلاحی مشمول صدور اجرائیه‌ی مستقیم نیست. اگر چک را به‌عنوان پرداخت می‌گیرید، مطمئن شوید چنین قیدی در آن نیامده است.
چک دریافتنی در حسابداری چگونه ثبت می‌شود؟
چک دریافتنی سه مرحله در دفاتر دارد: دریافت از مشتری، واگذاری به بانک برای وصول، و وصول یا برگشت. هر مرحله یک سند دارد، چون در هر مرحله ماهیت دارایی تغییر می‌کند: طلب از مشتری، به سند دریافتنی، به سند در دست بانک و در نهایت به موجودی بانک تبدیل می‌شود.
مشتری بابت فاکتوری که ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال به ما بدهکار است، یک چک صیادی با سررسید ۱۵ آبان ۱۴۰۵ می‌دهد. سندهای هر مرحله (مبالغ به ریال):
| مرحله | بدهکار | بستانکار |
|---|---|---|
| دریافت چک از مشتری | اسناد دریافتنی ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | حساب‌های دریافتنی (مشتری) ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| سپردن چک به بانک در سررسید | اسناد در جریان وصول ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | اسناد دریافتنی ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| وصول چک | بانک ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | اسناد در جریان وصول ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| یا برگشت چک | حساب‌های دریافتنی (مشتری) ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | اسناد در جریان وصول ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
در حالت برگشت، طلب دوباره روی حساب مشتری برمی‌گردد و در گزارش سنی مطالبات دیده می‌شود. بسیاری از کسب‌وکارها برای پیگیری جداگانه، به‌جای حساب دریافتنی عادی، از یک حساب «چک‌های برگشتی» استفاده می‌کنند.
دلیل وجود حساب «اسناد در جریان وصول» مغایرت‌گیری بانکی است: چکی که امروز به بانک سپرده شده، معمولاً امروز در صورت‌حساب بانک نیست. اگر آن را مستقیم به حساب بانک ببرید، مانده‌ی دفاتر با صورت‌حساب بانک نمی‌خواند؛ اگر در اسناد دریافتنی بماند، معلوم نیست کدام چک‌ها در دست بانک‌اند و کدام در صندوق شما.
چک پرداختنی چگونه ثبت می‌شود؟
وقتی به تأمین‌کننده چک می‌دهید، بدهی شما از «حساب پرداختنی» به «اسناد پرداختنی» منتقل می‌شود؛ پول هنوز از بانک خارج نشده است. در سررسید، با وصول چک، اسناد پرداختنی بدهکار و بانک بستانکار می‌شود.
| مرحله | بدهکار | بستانکار |
|---|---|---|
| صدور چک برای تأمین‌کننده | حساب‌های پرداختنی | اسناد پرداختنی |
| وصول چک در سررسید | اسناد پرداختنی | بانک |
خطای رایج این است که چک پرداختنی در روز صدور از حساب بانک کسر شود. نتیجه، موجودی بانکی کمتر از واقع در دفاتر و ناتوانی در دیدن چک‌هایی است که در ماه‌های آینده باید برایشان پول داشته باشید. سررسیدنامه‌ی چک‌های پرداختنی یکی از مهم‌ترین گزارش‌های مدیریت نقدینگی است و فقط وقتی دقیق است که چک‌ها تا سررسید در اسناد پرداختنی بمانند.
چک‌های تضمینی را کجا ثبت کنیم؟
چکی که بابت تضمین حسن انجام کار یا قرارداد داده یا گرفته می‌شود، پرداخت نیست و نباید در حساب‌های دریافتنی یا پرداختنی بیاید. این چک‌ها معمولاً در حساب‌های انتظامی نگه داشته می‌شوند: دو حساب طرف مقابل که فقط برای کنترل و پیگیری‌اند و در ترازنامه اثری ندارند. هنگام استرداد چک تضمینی، همان ثبت برعکس می‌شود. این ثبت کمک می‌کند در هر زمان بدانید چه چک‌هایی از شما در دست دیگران و چه چک‌هایی از دیگران در دست شماست.
چک‌ها را چگونه کنترل و تطبیق دهیم؟
- پیش از دریافت، استعلام کنید: سابقه‌ی چک برگشتی و تعهدات صادرکننده را ببینید؛ قانون این امکان را برای دریافت‌کننده فراهم کرده است.
- ثبت صیاد را بررسی کنید: چکی که انتقالش به نام شما در سامانه ثبت نشده، طبق قانون قابل پرداخت نیست.
- سررسیدنامه داشته باشید: چک‌های دریافتنی و پرداختنی را به تفکیک ماه سررسید گزارش کنید.
- ماهانه تطبیق دهید: مانده‌ی اسناد در جریان وصول را با صورت‌حساب بانک و فهرست چک‌های سپرده‌شده مقایسه کنید.
- برگشتی‌ها را جدا پیگیری کنید: چک برگشتی را با کد رهگیری گواهی عدم پرداخت و تاریخ آن ثبت کنید؛ مهلت‌ها و اقدامات قانونی از همان تاریخ شروع می‌شوند.
در کدینگ حساب‌ها، اسناد دریافتنی، اسناد در جریان وصول و اسناد پرداختنی باید حساب‌های جداگانه باشند؛ نمونه‌ی آن را در راهنمای کدینگ حساب‌ها آورده‌ایم. کل این جریان هم بخشی از چرخه‌ی حسابداری است که هر ثبت آن باید با یک سند حسابداری و مدرک پشتوانه همراه باشد.
چک در نرم‌افزار حسابداری چگونه مدیریت می‌شود؟
در ماژول خزانه‌داری تلفیق، چک‌های دریافتی و پرداختی با شماره، تاریخ سررسید، طرف حساب و فاکتور یا قبض مربوط ثبت می‌شوند و وضعیتشان، از دریافت و واگذاری به بانک تا وصول، برگشت یا انتقال، پیگیری می‌شود. وصول چک سند حسابداری خود را می‌زند و فاکتور یا قبض مربوط را تسویه می‌کند، و برگشت، همان سند را برمی‌گرداند تا طلب دوباره روی حساب مشتری بیاید. ثبت چک در سامانه‌ی صیاد تکلیفی جداست که تلفیق انجام نمی‌دهد.
پرسش‌های پرتکرار
آیا چکی که در صیاد ثبت نشده قابل وصول است؟
برای چک‌هایی که پس از دوره‌ی گذار دوساله‌ی قانون صادر شده‌اند، خیر. طبق تبصره‌ی ۱ ماده‌ی ۲۱ مکرر قانون صدور چک، اگر مالکیت چک در سامانه‌ی صیاد ثبت نشده باشد، بانک‌ها مکلف‌اند از پرداخت وجه آن خودداری کنند.
آیا می‌توان چک صیادی را پشت‌نویسی کرد و به دیگری داد؟
پشت‌نویسی و صدور چک در وجه حامل برای این چک‌ها ممنوع است. انتقال چک به دیگری با ثبت انتقال در سامانه‌ی صیاد انجام می‌شود.
چک برگشتی چه محدودیت‌هایی برای صادرکننده دارد؟
۲۴ ساعت پس از ثبت برگشت در سامانه‌ی بانک مرکزی، همه‌ی بانک‌ها تا رفع سوءاثر از افتتاح حساب، صدور کارت، پرداخت تسهیلات، صدور ضمانت‌نامه و گشایش اعتبار اسنادی برای او خودداری می‌کنند و وجوهش را به میزان کسری مسدود می‌کنند.
چک دریافتنی را چه زمانی به حساب بانک ببریم؟
در روز وصول، نه روز دریافت یا روز سپردن به بانک. تا آن زمان چک در اسناد دریافتنی و پس از سپردن به بانک در اسناد در جریان وصول می‌ماند.
چک تضمینی را در کدام حساب ثبت کنیم؟
در حساب‌های انتظامی، که فقط برای کنترل‌اند و در ترازنامه اثری ندارند. چک تضمینی پرداخت نیست و نباید در حساب‌های دریافتنی یا پرداختنی بیاید.
منابع
- قانون اصلاح قانون صدور چک (مصوب ۱۳۹۷) — مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی
- قانون تجارت — مواد ۶ تا ۱۰ (دفاتر تجارتی) — مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی
